اخلاق در قرآن

در نگرش اسلامی هیچ یک از معیارهایی که در قسمت قبل به آن اشاره شد، به تنهائی نمیتواند پایهی ارزش افعال آدمی و حسن اخلاقی قرار گیرد و عمل اخلاقی را از غیر اخلاقی بازشناسد، ارزشگذاری رفتار و اعمال انسان در نگاه دین بر سه پایه استوار است. ازین رو، رفتارهایی که از دو جنبهی فاعلی و غایی نیک باشد، بدون حسن فعلی، فعل اخلاقی شمرده نمیشود، مانند «سرقت» که اگر به انگیزهی دستگیری از مستمندان انجام شود و به مصرف فقیران نیز برسد، عملی ارزشی و اخلاقی نیست، چون اصل عمل از آن سبب که تجاوز و ستم به حق دیگران میباشد نکوهیده و ضداخلاقی است، این در حالی است که اگر فعلی مانند راستگوئی دارائی حسن فعل باشد، ولی به انگیزهای ناروا مورد استفاده قرار گیرد و یا در نتیجه راستگوئی جان انسان بیگناهی به خطر افتد عملی غیر اخلاقی خواهد بود.

انسان ها در صورتي براي انجام عملي برانگيخته مي شوند كه به طريقي بر درستي آن واقف شوند. بشر امروزهرگز نتوانسته جوابی روشن و قانع کننده برای سؤالات اساسی در زمینه اخلاق پیدا کند و هم چنین خیر و نیک مطلقی که سزاوار است هدف زندگی انسان باشد و تمام کوشش ها و کردارهایش بر محور آن بچرخد و میزان سنجش اعمال خیر و شر باشد و بر اساس آن نیک و بد و صحیح و ناصحیح را بشناسد، به دست آورد.

2 ـ کوشش در ارائه نظریه ای برای تبیین خوبی و بایستگی یک عمل. نخست تأکید بر نقش و جایگاه مهم نیّت در هر دو بینش اخلاقی است و دیگری تأکید بر بُعد عقلانی عمل در کنار ارادی بودن آن است. نظریهی سوداگریی هر چند نسبت به «خودگرایی» بهرهی بیشتری از اخلاق و فضیلت را دارا است ولی دچار خلأهای جبران ناپذیری است. و هر گاه زیانهای فردی و اجتماعی در پی داشته باشد، نکوهیده است، هر چند انگیزهی فاعلی در انجام آن کار، خیر باشد و یا ذاتِ عمل نیک باشد، چنانکه اگر راستگوئی مفسده ای را به همراه بیاورد، قبیح است.

4- وظیفهگرای عملنگر: یکی دیگر از نظریههای فاقد معیار قانونمند، نظریهای است که از آن به عنوان وظیفه گرائی عمل نگر یاد میشود، این نظریه هیچ معیاری برای درستی و یا نادرستی افعال ارائه نمیدهد و میگوید در هر موقعیتی، خود شخص باید درست را از نادرست بازشناسد و این کار را با دقت در اوضاع و احوال پیرامون خود و شناخت واقعیتهای که در آن به سر میبرد، میتواند انجام دهد. دشنام گفتن به بتان بیهیچ تردیدی میتواند انگیزهی صحیح داشته باشد، چون بت یک دروغ گمراه کننده است، شکستن ارج دروغین آن نیزخوب است، با این همه خداوند متعال، مسلمانان را از دشنام دادن به مقدمات دشمنان برحذر داشته است، چیزی که سبب نهی خدا ازین عمل گردیده، نتیجه عمل است.

وظیفهگرای به نظریهای گفته میشود که براساس آن، درستی و نادرستی، ارزشی و غیرارزشی بودن افعال نه به انگیزه و نیّت فاعل و نه به نتیجه و آثار آن بلکه به خود عمل بستگی دارد. از جمله دیدگاهها و نظریات اخلاقی، نظریه نتیجهگرایی است، نظریهای که درستی و یا نادرستی همه کارها را وابسته به آثار و نتایج آنها میداند، صاحبان این دیدگاه از حیث نوع پیامدی که آنرا ارزش دانسته­اند به دو دسته تقسیم می­شوند: گروهی نتیجه ارزشی را «لذت» دانستهاند و گروهی دیگر نتیجه ارزشی را «خیر» معرفی کرده­اند. پیامبر(ص) در احادیثی، خود را مأمور به مکارم اخلاق، معرفی کرده است و در روایات اهل بیت(ع) نیز از مکارم الأخلاق، سخن به میان آمده است از این رو این مفهوم در مباحث اخلاقی، اهمیت یافته و کتابهایی با این نام نوشته شده است.

پیامبر اسلام(ص) در روایتی، هدف از نبوتش را تکمیل فضایل اخلاقی معرفی کرده است. رفتارهای ستوده و اخلاقی انسانها در قرآن همواره با پسوند «صالح» یاد شده است. پس از روشن شدن عناصر دخیل در اخلاقی شدن یک فعل از دیدگاه اسلام سؤالی مطرح می شود که چه ملاکاتی در اسلام و قرآن برای تشخیص این که فعلی خاص حائز این سه عنصر و سه شرط می باشد یا خیر وجود دارد تا به وسیلهی آن بتوان حسن سه جانبه­ی فعل را کشف کرد و آن را فعل اخلاقی و غیر آن را فعل غیراخلاقی و یا ضداخلاقی دانست؟ دیدگاه های اخلاقی …

وقتی به ویژگی های منفی افراد فکر می کرده و یا در موردشان صحبت می کنیم، آن خصوصیات منفی را به سوی خود می کشیم. چنانکه پیداست در این دو آیه شریفه یک کار از سوی دو شخصیت، مورد بررسی قرار گرفته است که تنها در یک جهت با هم تفاوت داشته است و آن انگیزه فاعل فعل است. در اخلاق الهی و قرآنی و اخلاق دینی محورِ ارزش، خداست.

حکما و اندیشمندان اسلامی برای استوار ساختن بنای ارزشهای دینی و اخلاقی تلاشی پیگیر داشته اند تا بتوانند افعال اخلاقی را از نظر دین و بر مسلک عقل گرایان، نظام و ساز و کاری منطقی ببخشند و در این راستا «عدل» را تنها مفهومی یافتهاند که میتواند سنگ زیرین این بنا را تشکیل دهد و معیاری جامع برای افعال اخلاقی به شمار آید، چنانکه ظلم را به عنوان نقطه مقابل عدل معیار ضدّ ارزشها تشخیص دادهاند. جست و جو در نصوص و متون دینی نیز بیانگر آن است که عدل، نقش بنیادین و محوری در ارزشیابی افعال انسانها دارد، آفریدگاه هستی عادل است و به عدالت فرمان میدهد، هستی بر پایهی عدل استوار است، نظام روابط انسانی از درون خانواده تا عرصه اجتماع با معیار عدل سنجش و ارزشگذاری میشود، زیرا که رفتار با خویشان و بستگان، طلاق، نکاح و پرداخت نفقه و مهریه همسران باید با میزان عدل سازگارباشد چنان که رهبری دینی و سیاسی، قضاوت و داوری، شهادت و گواهی در امور اجتماعی، اگر از عنصر عدل به دور باشند فاقد ارزشاند و داد و ستدهای اقتصادی افراد جامعه اگر بر پایهی عدل استوار نباشند نکوهیده و غیراخلاقی هستند.

3- اگر میزان نیک و بد رفتار و کردارها لذت و رنج عمومی باشد در بسیاری از موارد نمیتوان عمل را خوب یا بد گفت، زیرا سلیقهها و طبیعتهای مردم، مختلف و ناهمگون است. ای. مور باور داشت و میگفت درستی یا نادرستی یک عمل به میزان خوبی یا بدی ایکه آن عمل حاصل میکند، بستگی دارد. انسانهایی که این گونه اندیشههای والا دارند، از درونی پاک و بی آلایش برخوردارند و همین پاکی درون و اندیشههای تابناک، آنان را با خدا آشنا میسازد و نمیتوان باور نمود که به ذات حق ایمان ندارند.

تکرار زیاد یک عمل، آن عمل را با تار و پود وجود ما آشنا میگرداند و منتهی به ایجاد ملکه میشود. این واژه، هم خویهای نیکو و پسندیده مانند جوانمردی و دلیری را شامل میشود و هم خویهای زشت و ناپسند همچون فرومایگی و بزدلی را؛ همچنین اخلاق فردی چون صبر و شجاعت و اخلاق اجتماعی مثل تواضع و ایثار را دربرمیگیرد. قرآن، علاوه بر تأثیر نیت در ارزشگذاری کردار، برای نتایج عمل نیز نقش ویژه قائل است به گونهای که هرگاه عملی در بردارنده مصالح شخصی و عمومی باشد، خوب و پسندیده است. نیست؛ قرآن علاوه بر حسن فاعلی و غائی به حسن فعلی افعال انسان نیز توجه کرده و آن را شرط توصیف فعل به حسن اخلاقی دانسته است.

انگیزه­ی عمل (جنبهی فاعلی) ذاتِ عمل (جنبهی فعلی) و آثار و پیامدهای عمل (جنبهی غائی). با در نظر داشتن این سه عامل است که گاه فعلی از زاویه نیّت و انگیزه و ارتباط آن با نفس و روح انجام دهنده کاری متّصف به خوبی میشود ولی از ناحیهی آثار فردی یا اجتماعی و یا از جهت این که اصل عمل شایسته اتصاف به حسن نیست «ناپسند» شمرده میشود و نیز در مواردی که حسن فعلی و غائی هر دو یا یکی موجود باشد ولی حسن فاعلی وجود نداشته باشد و با انگیزهی خیر صورت نگرفته باشد، عمل متّصف به «نیکی» نمیشود.

4 – اخلاق ديني از طريق جهان بيني ديني در جان انسان مؤمن تحكيم مي شود در جهان بيني ديني همه عالم هدفدار آفريده شده است و به سوي غايتي حكيمانه در حركت است و انسان مؤمن با انجام وظايف اخلاقي خويش خود را با نظام هستي هماهنگ مي كند و به سوي سرانجامي خوشايند و مطمئن رهسپار مي شود. او انجام تكاليف اخلاقي را بيهوده و مخالف با مقتضاي طبيعت و سرنوشت خود نمي شمارد، بلكه اطمينان دارد هر دشواري كه در طريق التزام اخلاقي براي او پيش مي آيد مقدمه راحتي مهمتري است كه گاه خود از آن بي خبر است؛ زيرا انجام تكاليف اخلاقي براي او به معناي همسويي با همه هستي است به نظر انسان مؤمن اگر انجام وظايف اخلاقي كاستن از تزاحم كمتر باشد ركت به سوي كمال آسان تر، سريع تر و مطمئن تر صورت مي گيرد.

بهترین اعمال، آن است که طبق سنّت انجام پذیرد؛ گر چه اندک باشد. پس در همه حال انسان به معلمی الهی نیاز دارد؛ معلمی که در مرحله نخست انسان را به عقل و فطرت خویش متوجه سازد؛ چراکه این احتمال همواره وجود دارد که ابعادی از عقل و فطرت به فراموشی سپرده شوند و در مرحله بعد مجموعهای از مباحث اخلاقی را پی میریزد که چه بسا انسانها هرگز توجهی به آنها نداشتهاند. انسان تا هنگامی که خود نخواهد، ایمان نمیآورد؛ البته به مقدمات و دواعی نیاز دارد؛ از جمله: علم و شناخت که منشأ وداعی بر ایمان میگردد.

آيا مهر و محبت و عاطفه از وجود تو رخت بر بسته كه آن ها را از كنار كشته شدگانشان عبور مى دهى ؟ رفتار در ساختن چگونگى خلق و خويها تأثير دارد و خلق و خوي ها در چگونگى وجود انسان. چنین رهیافتی پیشینة طولانی در سنت شرقی و غربی دارد. در حالي كه اسلام به همه ابعاد وجودي انسان توجه دارد و تمامي روابط انسان را تحت پوشش هدايت اخلاقي خود مي گيرد. 3 – منابع اخلاقي اسلامي غني و گسترده است قرآن سرچشمه زاينده معارف اخلاقي است و جوامع روايي و سيره عملي زندگي پيامبر اكرم(ص) و اهل بيت عصمت و طهارت تفسير گويايي بر آيات نوراني قرآن هستند كه شرايط و چگونگي تطبيق معارف كلي اخلاقي اسلام بر موقعيت هاي گوناگون زندگي فردي و اجتماعي را آموزش مي دهند.

اخلاق اسلامي اخلاقي ديني است و همه ويژگي ها و امتيازات يك نظام اخلاقي ديني را دارا است بنابراين قبل از بيان جنبه هاي اختصاصي اخلاق اسلامي مناسب است برخي از امتيازات نظام اخلاقي ديني را بر شماريم. 2 – تكاليف اخلاقي اسلامي قابل اجراست و از سختگيري هاي طاقت فرسا به دور است در روايتي از پيامبر اكرم(ص) اين گونه نقل شده است: محبوب ترين دين در نزد خداوند ديني است كه معتدل و آسان گير باشد. 1 – اخلاق اسلامي همه عرصه هاي حيات را در بر مي گيرد.

دیدگاهتان را بنویسید