اخلاق نیکو – ویکی فقه

مثلا، اخلاق در اصطلاح علم حقوق، قواعدی است كه در زمان و مكان معین، توسط اكثریت یك اجتماع، رعایت آن لازم شمرده شده، یا عمل به ان نیكو شمرده می شود، ولی فاقد ضمانت اجرای مادی است؛ به خلاف مقررات حقوق كه از سوی دولت اجرای آ تضمین می شود.(ر.ك. دوستی انسان با دیگران ایجاب می کند،که از حقوق معاشرین خود دفاع نمایید .و این از اولین آداب دوستی است .امام عای (ع)می فرماید:دوست در حقیقت دوست نیست مگر اینکه رعایت نماید دوست خود را در سه وقت؛در رنج و گرفتاری او،در نبودن او،در وفات او . یکی از جاهایی که می بایست از حقوق مؤمنان دفاع کرد،پشت سرآنهاست؛یعنی وقتی که مؤمن غایب است،از حق او دفاع کرد،و شأن او را حفظ نمود .

به گونه ای که از مجموع نوشته ها و بحث های ایشان می توان پنج نظریه ی متفاوت اخلاقی مجزا استخراج نمود که هر کدام در زمان و شرایطی که مطرح کرده ، قبول داشته است. حال که ما مسلمانیم و در تعالیم و آموزههای دینی همواره بر قبح دروغ تاکید شده و این فعل قبیح در ذیل گناهان کبیره قرار گرفته است، و پیامبر رحمت نیز هدف خود از بعثت را چیزی جز تکمیل مکارم اخلاق ندانسته و همچنین فرموده است که «دروغگو، دروغ نمیگوید مگر به سبب حقارتی که در نفس خود دارد»، یا امام علی (ع) که فرموده است: «هیچ عمل قبیحی به قبح دروغگویی نیست»، آیا نباید راستگویی، این سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی که از ارکان رکین آن سرمایه است را پاس بداریم و مانع از به حاشیه رفتن آن شویم؟

چنانچه پیامبر اکرم (ص) می فرماید : هرگاه افراد متواضع از امت مرا دیدید، در برابر آنها تواضع کنید ، هرگاه افراد متکبر را دیدید در برابر آنها تکبر نمائید . در تاریخ چنین آمده است: علی (علیهالسّلام) از سوی پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) مامور شد تا با سه نفر که برای کشتن ایشان هم پیمان شده بودند، پیکار کند. بعضی از کسانی که در صف اول بودند، گفتند:ولید، زیاد خواندی؛ به خدا، از تو تعجبی نیست. اگر کسی بپذیرد که عقل حکم اخلاقی وضع میکند (نه این که کشف میکند) و علاوه بر آن عقل را نیز تاریخی ببیند، یعنی بگوید عقل یعنی عقلا و ما عقل ِ خود بنیادِ جهانشمول ِ فارغ از زمان و مکان نداریم بلکه عقل زمانمند و مکانمند است، راه برای اخلاق ِ قرادادی ِ نسبی باز میشود.

داشتن چهره اخمو و عبوس عاملی است برای دور شدن افراد از اطراف ما، اما چهره خندان و شاداب باعث بیشتر شدن دوستی میشود. آن دیوار که تعمیر کردیم، از آن دو یتیم در شهر بود که زیر آن گنجی برای آنان بود و پدرشان مرد صالحی بود. در سفری که امام کاظم (ع) به عراق نمود،علی بن یقطین از وضع خود به امام شکوه کرد و گفت:آیا وضع و حال مرا می بینی که در چه دستگاهی قرار گرفته،با چه مردمی سروکار دارم.امام فرمود:خداوند،در میان ستمگران مردانی دارد محبوب ،که بوسیله آنان از بندگان خوب خود حمایت می کند و تو از آن مردان محبوب خدائی .

بر محمّد و آلش درود فرست و آبرویم را به توانگری حفظ کن و قدر و منزلتم را به تنگدستی پست مفرما که از روزیخوارانت روزی بخواهم و از بَدان و اشرار آفریدههایت، عطایی درخواست کنم؛ تا به سپاسگزاری کسی که عطایم میکند، گرفتار شوم؛ و به سرزنش کسی که از عطا کردن به من باز میایستد، دچار گردم؛ و حال آنکه تو متولّی بخشش و بازدارندگی من هستی، نه دیگران. زیرا برخورد منفی و توأم با تندی و خشونت، زمانی مذموم و ناپسند است که پای بی اعتنایی به دین و ارزش های والای آن در میان نباشد وگرنه رنجیدن نزدیک ترین افراد به انسان نیز اگر به دلیل حفظ ارزش ها و پایبندی به آن باشد، نه تنها زشت نیست، بلکه در ردیف مهم ترین وظایف شرعی و از مراتب نهی از منکر است.

درجه بالای اعتماد مردم به یکدیگر و به حاکمان و متقابلا حاکمان به مردم، در اینگونه جوامع و ترجیح صداقت به دروغ، شهروندان را در یک فضای اطمینان بخش روحی و روانی قرار داده و سطح مشارکت و زندگی در فضایی اجتماع محور و نه شخص محور و همچنین ترجیح منافع عمومی به منافع شخصی را به طرز چشمگیری بالا برده و بخش اعظم پیشرفتهای حاصله در این جوامع نیز ناشی از همین شرایط حاکم است. شخص متواضع، مورد احترام مردم است. احترام به کارمندان، سهامداران، شرکای تجاری، مشتریان و تأمینکنندگان از طریق ابراز تمایل به اخذ نظرات آنها و ارزش گذاشتن به بازخوردهایشان.

بنابراین میتوان چنین نتیجه گرفت كه چون كمال انسان امری واقعی و صفتی وجودی است لذا افعال و صفاتی كه بین آنها و كمال نهایی انسانی رابطه علّی و معلولی وجود داشته باشدآن افعال و صفات دارای ارزش اخلاقی بوده و در ردیف فضایل اخلاقی محسوب می گردند. فضایل و رذایل ناظر به رابطه فرد با سایر انسان ها در اخلاق اجتماعی مورد بحث قرار می گیرد. کستلر در جایی از خود میپرسد که این جامعه با این همه آشفتگی چرا اصلا زنده و پابرجا مانده است. ایجاد سلامت اجتماعی و امنیت روانی برای افراد و جامعه و برخورداری از جامعهای پیشرفته، با فضیلت و اخلاقی، تنها در گرو ترویج فضائل اخلاقی و اجتماعی و نفی و حذف رذایل است، و البته با لحاظ این مهم که صداقت و راستگویی و قبیح خواندن دروغ، یک مساله اخلاقی صرف نیست، بلکه فاکتور مهمی در فهم و درک و نقد امور در کلیه حوزههای اجتماعی است.

در چنین شرایطی، وقتی ارزشهای انسانی و بشری، از جمله اخلاق، صداقت و راستگویی نادیده گرفته شد، و اعتماد عمومی و اعتماد در میان تکتک افراد جامعه از میان رفت و شهروندان بقاء خود را در دروغگویی دیدند، سرمایه اجتماعی از بین میرود و شکی در این نیست که جامعه فاقد سرمایه اجتماعی (اعتماد)، ظرفیت لازم پیشرفت و رشد را از دست میدهد و ریسک سرمایهگذاری در آن، اعم از سرمایهگذاری مادی و معنوی افزایش مییابد و در نتیجه جامعه مذکور رفته رفته با بحران مواجه شده و بیاعتمادی شکننده حاکم می شود.

در این فرض اخلاق میتواند حتی با ارزشهای عادی و مادی اجتماعی (مانند مفید بودن) تطابق یابد. کتاب جادوی اخلاق خوب نوشتهی هادی گودرزی، به صورت کامل و گام به گام و با استناد به احادیث و روایات، به بررسی چگونگی خلاقانه اندیشیدن در باب مسائل اخلاقی میپردازد. 1- بر مبنای این دیدگاه، یک عمل زمانی نیک است که نسبت به همهی اعمال و شرایط دیگر لذت بخش باشد و این مقایسه اگر به طور کامل بخواهد صورت گیرد، کاری است مشکل و یا ناممکن. ارسطو و توماس هیل گرین، ((Thomas Hill Green) است که عقیده دارد غایت نهایی، رشدکامل نفس یا کمال آن است.

سازمانهای که مدیریت آنها بر اساس ارزشهای دینی و عقاید اسلامی است قطعاً اخلاق عنصر کلیدی مدیریت سازمان خواهد بود. پس نباید تردید کرد که اخلاقی بودن، راستگویی، درستکاری، صداقت، وفای به عهد، انصاف و عدالتخواهی، ارزشهای اعتمادآفرین هستند و تقویت و ترویج آن در سطح جامعه و گسترش و بسط این فرهنگ ضروری و انکارناپذیر در زندگی بشر، بنایی محکم برای اخلاقی شدن و اخلاقی ماندن جامعه و پیشرفت و توسعه خواهد بود. تاکید اخلاق سازمانی همواره بر تعهد مجموعه، به بهبود و ارتقای ارزشهای اجتماعی غیراقتصادی بوده است. به همین دلیل است که تحقیقات و پژوهشهای متعدد اجتماعی و جامعهشناسی نشان میدهد که جوامع پیشرفته و توسعهیافته از سطوح بالاتر سرمایه اجتماعی از قبیل اعتماد، مشارکت، همبستگی، ثبات و ارزشهایی از این دست برخوردارند.

فرمود : چه چیزی شما را مانع است چون بشنوید یکی از خودتان (جماعت شیعه) مرتکب اعمالی شده که مایه اذیت و آزار و موجب ننگ ماست. و اين مصراع چون در مدح حضرت اميرالمومنين (ع) بود، با آنكه رسول خدا خواسته بود بانوان بگويند اما عايشه زنان را منع كرد از اضافه كردن اين مصراع. به گزارش خبرنگار مهر، خطبه فدکیه نام سخنرانی حضرت فاطمه (س) در مسجدالنبی که در اعتراض به غصب فدک ایراد شد. حضرت چون مرا دید فرمود ای حارث این را بدان که داناهایتان مسئول نادانهایتان خواهند بود. او نماز صبح را چهار رکعت خواند و گفت:آیا میخواهید بیشتر بخوانم.

ممکن است در این باره بیشتر توضیح دهید. و اقتصادی این جوامع، انتظاری بیهوده و تحققناپذیر است و آن جامعه هرچه بیشتر به سمت پسرفت و عقبماندگی در همه حوزههای زندگی بشر، حرکت خواهد کرد. واقعیتهای زندگی بشر و تجربههای عملی و تاریخی نشان میدهد، هرگاه در جامعهای رفتارهای اخلاقی و روابط اجتماعی و خانوادگی صادقانه، بیریا و به دور از تزویر و نیرنگ و دروغ، به عنوان یک قرارداد اجتماعی و به صورت یک قانون نانوشته و اصل پذیرفته شده، ساری و جاری بوده، آحاد مردم آن جامعه در نهایت امنیت، صلح، آسایش و خوشبختی به حیات خود ادامه دادهاند.

انسان در جامعه زندگی می کند چه بسا کسانی هستند که به انسان بدی کنند و بعد پشیمان گشته و عذرخواهی نمایند، یکی از آداب معاشرت اسلامی عذرخواهی است چنانکه وقتی از انسان معذرت خواسته شد سخت نگیرد و بپذیرد. در این ارتباط باید شاخص های اقتصادی مانند مشارکت عادلانه خانوارها، شاخص های قانونی مانند میزان برابری افراد در برابر دستورالعمل ها و شاخص های اخلاقی و رفتاری در حوزه های مختلف مانند میزان انتفاع و یا خسارتی که جامعه و یا سازمان از نحوه و سبک مدیریت مدیران می برد، مورد سنجش قرار گیرد.

حرفههای گوناگون بر حسب میزان حساسیت و وظیفهای که در خدمت به جامعه دارند. این معیار و ملاک حتی در اعمال غیر عبادی و اموری که در جامعه و برای مردم اثر اخلاقی دارد نیز وجود دارد. مردم بیدرنگ نزد عثمان شتافتند و شهادت دادندکه ولید شراب نوشیده است. به همین جهت خدای مهربان، پیامبران و سفیران خود را انسان هایی عطوف و نرمخو قرار داد تا بهتر بتوانند در مردم اثر گذارند و آنان را به سوی خود جذب نمایند.

در این هنگام یهودی گفت: گواهی می دهم که خدایی جز خدای یکتا نیست و تو فرستاده خدا هستی. از آنچه گذشت می توان علاوه بر خصوصیات دوست خوب، به آداب دوستی هم رسید، یعنی دوستی می باید بر سه محور : علم ، یاد خدا و یاد قیامت استوار باشد. یعنی دوست خوب، دوستی است که خوبیها را به انسان متذکر شود و عیوب انسان را به او گوشزد نماید. به نزد وی رفته و او را متذکر نموده و نصیحتش کنید و با سخن نرم و حکیمانه او را از کارش باز دارید؟ 5. مسافرت با او و بررسی رفتار و اخلاق او در مسافرت.

دیدگاهتان را بنویسید