اخلاق و رفتار پیامبر

برای نمونه، در سیستم مسیحی، میان سبک زندگی لاتین (بر خاسته از مذهب کاتولیک) ، سبک زندگی اسلاو (برخاسته از مذهب ارتدوکس) و سبک زندگی پروتستان( برخاسته از مذاهب لوتری و کالونی) که به ترتیب در اروپای جنوبی، اروپای شرقی و اروپای غربی دیده می شوند، برغم آنکه هر سه متعلق به مسیحیت هستند و هر سه در اروپا قرار دارند، تفاوت های بی شماری وجود دارد. 2. لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ؛ (آل عمران، 164) خداوند بر اهل ايمان منت گذاشت كه رسولي از خودشان در ميان آنان برانگيخت تا آياتش را بر آنها تلاوت نموده و آنها را تزكيه نمايد و كتاب خدا و حكمت بياموزد.

1. هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ»؛جمعه2، اوست خدايي كه در بين مردم امّي پيامبري از آنها فرستاد تا آيات وحي را بر آنها تلاوت نموده و آنها را تزكيه نمايد و كتاب خدا و حكمت را به ايشان بياموزد. رسول خدا صلی الله علیه وآله از هیچ فرصتی شاد کردن مردم دریغ نمیورزید و میفرمود: «هرکس مؤمنی را خشنود کند، مرا خشنود کرده و هرکس مرا خشنود کند، خدا را خشنود کرده است». به یقین کسى که با تسلیم در برابر حقّ، به سوى خدا رو آورد، می توان گفت بهترین و برترین مظاهر دیانت را از خود نشان داده است.

به عبارتی دیگر، این اخلاق است که تمایز میان خوب و بد را مشخص میکند و کارکنان یک سازمان را راهنمایی میکند تا در شرایط بحرانی و انتخاب دشوار میان گزینهها، بتوانند بهترین تصمیم را بگیرند و بهترین انتخاب را داشته باشند. بر اساس این خطبه، انسان در حیات اجتماعی، که صحنه سود و زیان است، نیازمند یاری دیگران است و این «نیاز» او را به سوی دیگران میکشاند و هر انسانی به خاطر ناملایمات و سختیها نیازمند دوستی و مودت با خویشان است. چرا معمولا سود فردی خود را بر سود جمعی تقدم می داریم؟ سیده زهرا حسینی در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری حوزه، با اشاره به نقش بسیار مهم و کلیدی رسانه های جمعی در راستای ترویج ادب و اخلاق اسلامی در جامعه ابراز داشت: ما اگر معارف و آموزه های ناب دینی و معارف قرآن و کلام اهل بیت(ع) را شاخص و الگوی زندگی خود قرار دهیم، طبعاً بسیاری از بد اخلاقی ها و عدم رعایت ادب و نزاکت در جامعه چه در حیطه روابط فردی، چه خانوادگی و چه اجتماعی کم خواهد شد و در مقابلِ برخورد با برخی ناملایمتی ها، صبر و حلم و عدم مقابله به مثل مطرح خواهد بود.

برخی انسان را مدنی بالطّبع دانسته، ولی برخی دیگر معتقدند که آدمی تنها از روی اضطرار و ناچاری به مدنیت و اجتماع روی میآورد. شرکتها دریافتهاند که در شرایط بعد از انرون برای دستیابی به پایداری، باید از نظر اجتماعی هشیارتر و از نظر اخلاقی حساستر باشند. سازمان ها همچنین دریافتهاند که یک شهروند سازمانی خوب بودن میتواند برای درآمد شرکت مفید باشد و همچنین از تخریب شهرت آنها در صورت بروز کوچکترین تخلف اخلاقی جلوگیری میکند.

از دیدگاه افلاطون، «هر انسانی به خاطر نیازمندیها و منافع خود، ناچار است که اجتماعی باشد. برای ریشهیابی اندیشههای علوی پیرامون اخلاق اجتماعی در روابط انسانی، ناگزیریم بسترهایی را که اندیشههای آن حضرت درآنها جریان یافته است، بازشناسی کنیم. در پاسخ به این سؤالات باید گفت که در این باره چهار نظریه «نظریه اَصاله آلفرد محض، اَصاله آلفرد صناعی، اَصاله الاجتماع، اَصاله آلفرد و الجمع»(مطهّری، ۱۳۷۷، ص ۳۳۹) وجود دارد که بعد از بررسیهای انجام شده میتواند با توجه به نهج البلاغه نتیجه گرفت که «در نهجالبلاغه، اخلاق اجتماعی تا آن قدر اهمیت یافته و از دیدگان امام متقیان علی علیه السلام به دور نمانده و آن حضرت در کنار اخلاق فردی، در بسیاری موارد اخلاق اجتماعی را نیز بیان کردهاند.» (مطهّری، ۱۳۷۷، ص ۳۴۲) در مطالب و مقالات دیگری به موارد خاص اخلاق اجتماعی اشاره خواهد شد.

احادیث فراوانی از آن حضرت در باب فراگیری علم و دانش و جایگاه و اهمیت آن روایت شده است. راه پرهیز از آلودگیها، همان حکمت به معنای بینش است؛ زیرا تقوا یک گونه تعهّددرونی است که از بینش صحیح به دست میآید. تلاش برای یک دست کردن و ایجاد یک اخلاق عمومی کاملا یکپارچه شده نیز در هیچ جامعه ای تاکنون موفق نبوده و عملا به فروپاشی اخلاقی منجر شده است، هر چند این بدان معنا نیست که جامعه و فرهنگ بتوانند بدون گروهی از محورهای اخلاقی مشترک به حیات خود ادامه دهند.

اخلاق اجتماعی در تعریفی «به آن دسته از بایدها و نبایدهای غیرالزامی (غیرحقوقی) مربوط به روابط گروهی جمعی، اخلاق اجتماعی گفته میشود. علاوه بر آن، به نظرم مهمترین رکن حیات معنوی رابطههایی ازجنس (به تعبیر مارتین بوبر) “من- تو” یا به تعبیر عارفان ما، از جنس روابط عاشقانه است، یعنی رابطه ای که میان دو موجود مکرّم، آزادانه و بر مبنای احترام متقابل شکل می پذیرد. اینجا این سؤال ممکن است در ذهن شکل گیرد که اگر اخلاق ریشه در فطرت و عقل انسان دارد، چه دلیلی دارد که ما خود را نیازمند به وحی بدانیم؟ نظام و مکتب تربیتی بر اساس اصولی تعیین می شود که آن اصول، برگرفته از نگرش خاصی است که آن مکتب به انسان و نظام ارزشی او دارد.

اگر در جامعه ای اخلاق بر آن باشد که تمام ضوابط اخلاقی ، برای مثال در حوزه های خلاقیت هنری و ادبی را تعیین کند، آن جامعه بدون شک نه فقط دچار فروپاشی فرهنگی و هنری بلکه همچنین دچار فروپاشی اخلاقی خواهد شد، برعکس ، اگر در جامعه فرهنگ و از جمله خلاقیت های هنری و ادبی خواسته باشند به هر شکل و در هر قالب و زمان و مکانی با تکیه بر اصل آفرینش فرهنگی، اخلاق را نادیده بگیرند، بی شک با واکنش شدید اجتماعی ای روبرو خواهد شد که نه تنها به بازتولید گسترده اخلاق نفی شده منجر خواهد شد، بلکه خود آن آفرینش و خلاقیت های هنری و ادبی را نیز تا حد نابودی پیش خواهد برد و شرایط بازگشت آنها را شاید برای مدتهایی طولانی غیر ممکن می کند.

اما همین جا نخستین ملاحظه ای بدان اشاره کردیم مطرح می شود یعنی اینکه به دلیل متکثر بودن اخلاق در سطح جوامع مختلف و در سطح هر جامعه، فرهنگ ها نیز نمی توانند به شکل یکسانی با اخلاق انطباق داشته باشند. یعنی میتوان گفت رفتار آدمی از متغییرهای اساسی دنیانی کنونی است که قادر است بنوبه خود جوامع را با مخاطرات وچالشها و یا فرصتها روبرو نماید. با وجود این تقریبا به جز گروهی از مشترکات اخلاقی که رقم آنها به دلیل فرایند جهانی شدن رو به افزایش است، جوامع و فرهنگ های گوناگون نه تنها هر کدام قواعد و ضوابط و روندها و کنش های اخلاقی و ضد اخلاقی متفاوتی دارند ، بلکه اخلاق در هر یک از این فرهنگ ها نیز بنا بر اینکه در چه حوزه کاری، در چه قشر اجتماعی، چه جنسیت و سن و موقعیت بیولوژیک و در چه حدی از سرمایه های اقتصادی و فرهنگی قرار داشته باشیم، متفاوت است.

پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) علاوه بر این که ارزش هاى اخلاقى را بسیار ارج مى نهاد ، خود در سیره عملى برجسته فضایل اخلاقى و ارزش هاى والاى انسانى بود ، او در همه ی ابعاد زندگى با چهره اى شاد و کلامى دلاویز با حوادث برخورد مى کرد . ۸- مجوز عملکرد. برای شرکتهایی که شهروندان خوبی هستند نسبت به شرکتهایی که تصویری معکوس در ذهن شهروندان دارند، احتمال بیشتری وجود دارد تا در صورت سر زدن یک اشتباه شانس مجددی داشته باشند.

اشتباه در این زمینه عموما پی آمدهای بسیار سخت و دراز مدتی را به همراه دارد. آنچه به مسائل فقهی در معنای ریشه ای این کلمه بر می گردد، دقیقا به نوعی اخلاق در سبک زندگی استناد می کند که پدیده ای فرهنگی است و بنا براینکه فرد مومن چگونه و از خلال کدام فرایندها و با کدام سرمایه های اجتاعی، از اخلاق دینی تفسیر کند او را در طیفی گاه بسیار گسترده از کنش های اخلاقی – اجتماعی قرار می دهد.

بدین ترتیب ، یافتن رابطه ای منطقی و متعادل میان اخلاق و فرهنگ، یکی از مهم ترین وظایفی است که بر دوش روشنفکران و نخبگان اجتماعی سنگینی می کند ، چه برای کسانی که بیشتر نماینده اخلاق در جامعه خود هستند و چه برای کسانی که در سویه فرهنگ قرار می گیرند. در 12 ربیع الاول سال 570 میلادی پادشاه حبشه لشکری را با فیل سواران عازم مکه می کند و به مکه می فرستد و خودش هم همراه است تا خانه کعبه را تخریب کند اما از جایی که نمی داند که حافظ خانه کعبه کسی دیگر است. بنابراین مهم به نظر میرسد که بتوانیم این عضویت را حفظ کنیم.

و لذا ارتباط انسانی اطلاعات و مفاهیمی که میان دو انسان رد و بدل میشوند را میتوان در یک بیان کلی ارتباط انسانی قلمداد کرد. چنین بیانیههایی به صورت کالای تزیینی درمیآیند و در مواردی مانع ترویج اخلاق حرفهای در سازمان میشوند. این استانداردهای اخلاقی در یک روند بالا به پایین از مدیریت آغاز میشوند. مفهوم شهروندی بهعنوان اخلاق سازمانی شامل دستهای از مزایا و وظایف مدنی است که مشخص میکنند که سازمان، به عنوان بخشی از یک جامعه، باید چگونه رفتار کند.

برای اولین بار اوایل دهه 1970 میلادی در ایالات متحده آمریکا بود که این مفهوم مطرح شد. ۷- کارآیی عملیاتی افزایش کارایی زیست محیطی اغلب به معنای کاهش مصرف و تلفات مواد است، که درآمد شرکت را افزایش میدهد. اين دو واژه، هم بار معنوي اضافي بر خوب و بد دارند، و چون واژه حُسن، اين معني را ميرساند كه طبيعت انسان آن را ميپسندد و ميل طبيعي به سوي آن است، كما اينكه “قبح” هم، علاوه بر بدي، اين معني را در بر دارد كه فطرت انساني از آن گريزان است. علمای بزرگ اسلامی چون فارابی، شیخ الرئیس، ابن خلدون و اندیشمند هم روزگار ما، علّامه طباطبایی، نیز همین نیازمندی را دلیل بر اجتماعی بودن انسانها دانستهاند.

دیدگاهتان را بنویسید