خدا و جهان در اندیشه ارسطو

برای بسیاری از داوطلبان کنکورهای رشته روانشناسی و دانشجویان آن، درس روانشناسی رشد از مهمترین و محبوبترین دروس از بین مجموعه دروس روانشناسی بوده است. داوطلبان کنکور ارشد رشته فیزیک برای پذیرفته شدن در مقطع ارشد لازم است مطلب معرفی کامل منابع ارشد فیزیک مطالعه کنند و همچنین به نوع گرایش انتخابی خود توجه لازم را داشته باشند. برای اولین بار در سطح دانشگاههای ایران، دانشکده مهندسی هستهای و فیزیک دانشگاه صنعتی امیرکبیر در رشته مهندسی کیهان شناسی در مقطع کارشناسی ارشد دانشجو میپذیرد. چند تا دانشگاه توی ایران این رشته رو داره؟ از سالهای ۱۹۳۰ به بعد کلیه رصدهایی که از کهکشانهای دوردست انجام شده تصویر انبساط عالم را هماهنگ با قانون هابل تأیید کردهاست و هر چند که جزئیاتی چون مقدار دقیق ثابت هابل هنوز غیر قطعی است، تصویر کلی کاملاً روشن است.

البته از تلاشهای دانشمندانی چون تیکو براهه، کپلر و نیوتن در این دوره، نباید غافل بود. 1- اصلاح تفاسیر غیر صحیح از آیات نجومی: با گذشت زمان و پیشرفت علم نجوم، بیدقتی یا غلط بودن برخی تفاسیر بعضی آیات نجومی آشکار شده است؛ چون عموماً در آن موارد، معیارهای تفسیر علمی معتبر رعایت نشده است. كاربرد ستون در اين است كه مانع از فرو افتادن شيئي بر روي شيء ديگر مي شود در جايي كه اگر اين ستون نباشد، اين دو شيء تمايل دارند كه بر روي هم بيفتند. در نظريه «گرانش عمومي نيوتن»، بين اجرام آسماني، نيروي جاذبه دو طرفه اي برقرار است كه باعث مي شود آن ها بر روي مسيرهاي منحني به اسم «مدار» حركت كنند و در نظريه «نسبيت عام اينشتين»، اجرام در اطراف خود خاصيتي هندسي به نام «ميدان گرانشي» دارند كه به فضا – زمان اطراف آن ها، انحناء مي بخشد و هر جسم ديگري كه داخل در اين ميدان قرار بگيرد مجبور مي كند كه آن هم در مسيري منحني حركت كند كه همان «مدار» مي باشد.

حال فرقي نمي كند كه اين ممانعت چه از طريق مبادله نيرو صورت بگيرد چه از طريق خاصيت هندسي فضا – زمان در اطراف اين اشياء و يا شايد چيز ديگري كه هنوز كشف نشده است. به اين ترتيب مشاهده مي كنيم كه قرآن كريم بر خلاف آن چه كه در زمان نزول درباره نجوم مطرح بود، عاملي را براي پايداري سيستم هاي كيهاني معرفي مي كند و از آن به «ستون هاي نامرئي» تعبير مي كند؛ چيزي كه براي اولين بار در قرن هفدهم ماهيت آن توسط نيوتن به عنوان نيروي جاذبه، مطرح گرديد و در قرن بيستم توسط اينشتين ماهيت آن مورد تجديد نظر قرار گرفت و به عنوان خاصيتي هندسي در اطراف اجرام مطرح شد.

در حالی که دیگر جنبه های ستاره شناسی با اجرام و پدیده های کوچک سر و کار دارد، کیهان شناسی با تمامی کیهان از زمان تولد تا مرگ آن سر و کار دارد و هر مرحله از آن اسرار زیادی را در خود نهفته دارد. بیش از 150 آیه قرآن پیرامون کیهان شناسی و ترغیب انسانها به تفکر، تعقل و تدبّر در آفرینش آسمانها و زمین است. در اينكه آيه فوق مربوط به قيامت است، يا دنيا، و يا هر دو در ميان مفسران گفتگو است؛ به سیاق آيات قبل و بعد از آن که ناظر به رويدادهي قیامت است به نظر مى رسد كه اين آيه نيز مربوط به فرار از چنگال عدالت الهي در قيامت باشد ولي با توجه به جمله «لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ» که یعنی نمى توانيد بگذريد مگر با قدرت و نيرو می توان آن را اشاره به مسافرت هي فضايي بشر دانست كه قرآن شرط آن را داشتن سلطه علمي و صنعتي بر اين كار دانسته است164.

در حدیثی مشهور، پیامبر روشن می کند که چرا خداوند عالم را بیافرید: “گنجینه ای پنهانی بودم، خواستم شناخته شوم پس خلائق را آفریدم تا شناخته شوم”. اما در مورد قسم اول حرکت(حرکت طبیعی که عامل محرکه در درون شیء موجود است)ارسطو میگوید:«باید در خود موجود بین محرک و متحرک تمیز قابل شویم.به نظر میرسد که در حیوانات، مثل کشتیها و اشیایی که طبیعتا نظام نیافتهاند، عاملی که تولید حرکت میکند متجزی از موجودیتی است که در معرض حرکت قرار میگیرد.و فقط بدین معناست که حیوان به عنوان یک کل، سبب حرکت خویش میشود.» (24) ظاهرا منظور این است که متحرک جسم حیوان است و متحرک نفس حیوان و با ملاحظه کل حیوان میگوییم حرکت طبیعی حیوان از خودش نشأت میگیرد پس متحرکت که جسم حیوان است محتاج عامل دیگری است که عبارت است از نفس حیوان.

این مسأله نظیر حرکت حیوانات است که ارسطو در آن دو جزء را-یعنی نفس که محرک غیر متحرک است و بدن که متحرک است-تشخیص میدهد. آنچه از عبارتهای ارسطو بدست میآید این است که صورت کلی بوجود نمیآید و از بین نمیرود، بلکه صورت خاص یعنی صورت مادهای خاص بوجود میآید؛مثل صورت کره مفرغی که یکی از افراد کره است.بنابراین در فرآیند تکوین صور کلی همانند مثل افلاطونی، پدید نمیآید بلکه مادهای خاص به صورتی خاص در میآید و یکی از افراد صورت و ماهیت کلی محقق میشود.یکی از تفاوتهایی که میان تکوین و حرکت کیفی و کمی وجود دارد این است در تکوین، صورت باید به صورت بالفعل قبلا موجود باشد، اما در حرکت کیفی و کمی وجود بالقوه اعراض کافی است.

بنابراین در فرآیند تکوین، ماده اولیه، صورت اول را میپذیرد در حالی که نسبت به آن بالقوه است یعنی آمادگی پذیرش آن را داراست.پس ماده اولیه در حالی که فاقد صورت اول است، آمادگی پذیرش آن را دار است و از طریق فرآیند تکوین، صورت را میپذیرد. خداوند در قرآن كريم مي فرمايد: «إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَليماً غَفُورا»158؛ «خداوند آسمان ها و زمين را نگاه مى دارد تا از نظام خود منحرف نشوند و هر گاه منحرف گردند، كسي جز او نمى تواند آن ها را نگاه دارد، او بردبار و غفور است».

در قرآن كريم از عامل پايداري سيستم هاي نجومي، به «ستون هاي نامرئي» تعبير شده است. بنابراین قرآن كريم در بيان اين حقيقت علمي بر دانش بشر سبقت گرفته و اين مورد نيز از موارد اعجاز علمي قرآن به شمار مي رود. سپس نگارنده با ذکر تعریف و تاریخچه علم نجوم, نگاهی اجمالی به مباحث نجومی مطرح شده در قرآن میاندازد. در تفاسیری نیز که در دهههای اخیر به زبان فارسی و عربی نوشته شده، روش علمی در تفسیر آیات نجومی بیشتر نمایان است. گسترش شیوه تفسیر علمی و تالیف تفاسیر و کتبی همچون «الجواهر فی تفسیر القرآن» طنطاوی و «الهیئة والاسلام» تالیف سید هبة الدین شهرستانی، حرکت جدیدی را در این زمینه ایجاد کرد و به دنبال آن تک نگاریهایی به زبان فارسی و عربی در این موضوع نوشته شده است.

این کتاب با موضوع مطالعهی آسمان و اخترشناسی در عصر باستان آغاز شده و مطالبی در مورد اولین مسافران فضا و چگونگی رسیدن به آن را نیز ارائه کرده است. این گوناگونی تعبیر در نظر برخی، تناقض نما است. پس اگر هر شیء متحرک، محتاج محرکی خارج از خود است پس چگونه اشیای طبیعی در درون خود منشأ و اصل حرکت را دارا هستند.برای رفع تناقض باید از کلیت قاعده احتیاج متحرک به محرک خارجی، دست برداشت و آن را در حرکتهای طبیعی استثنا کرد و یا اینکه منشأ و اصل حرکت در اشیای طبیعی را که همان طبع است، به گونهای تقسیم نمود که با قاعده مذکور در تعارض نیفتد.ارسطو راه دوم را انتخاب میکند، به این بیان که اصل و منشأ حرکت در اشیای طبیعی نه به معنای تولیدکننده حرکت، بلکه به معنای استعداد دریافت حرکت است.

ب: ترتیب آفرینش آسمان و زمین: آیات فصلت (9-12) و بقره (29) خلقت زمین را پس از آسمان میداند در حالی که آیات نازعات (27-32) از آفرینش آسمان قبل از زمین سخن گفته است. 3-تغییر ذاتی:گاهی خود موضوع ذاتا حرکت میکند، مثلا دانهای تبدیل به گیاه میشود، یا سنگی به طرف پایین حرکت میکند.تقسیم فوق گذشته از متحرک در محرک نیز جاری است. ابتدا موضوعات اصلی کیهان شناسی قرآنی تدوین و تبیین و سپس به بررسی و تحلیل شبهات وارده پیرامون هر موضوع پرداخته شده است.

باور این موضوع برایشان سخت است و حاضرند بگویند دچار مستی و سحر شده ایم اما عروج در آسمان را باور نکنند. در این تحقیق بیان میکنیم که دین با قواعد و قوانین مسلّم علمی تعارض و مخالفتی ندارد، بلکه هر چه دانش بشری پیشرفت میکند، حقایق علمی آیات قرآن کشف، بر شکوه و عظمت این کتاب آسمانی افزوده و یکی دیگر از ابعاد اعجاز قرآن (اعجاز علمی) روشن میشود. انبیاء/ 33) این آیه و برخی دیگر از آیات (یس / 38 و 40؛ رعد / 2؛ فاطر / 13؛ زمر / 5؛ لقمان / 29؛ ابراهیم / 33) از حرکت خورشید سخن میگویند که ممکن است گفته شود واقعی پنداشتن حرکت خورشید به دور زمین، متأثر از نظریه منظومة بطلمیوسی است که بطلان آن به اثبات رسیده است.

این درس با معرفی مبانی کیهان شناسی، چگونگی کشف نظریه نسبیت توسط انیشتین و همچنین رفع اشتباهات وی در نظریه پردازی توسط دیگر دانشمندان مانند فریدمان آغاز و با بررسی کیهان شناسی کوانتومی به پایان میرسد. فیلسوف ما تنها تکوین مقید، یعنی تکوین اشیا از یکدیگر را ممکن میداند، آن هم در عالم تحت قمر یعنی کره زمین؛و نقش محرک اول تنها این است که علت غایی حرکتها و تکوین مقید است.ارسطو در نفی تکوین آسمان و جهان فوق قمر مینویسد: «پذیرفتن اینکه آسمان تکوین یافته است و مع الوصف، جاویدان است، ممکن نیست.زیرا ما بطور معقول نمیتوانیم خصلتی را به چیزی نسبت دهیم مگر اینکه در همه موارد یا موارد زیاد آن را مشاهده و کشف کرده باشیم.واقعیت این است که اشیا تکوین یافته همیشه نابود میشوند.

در هیچ موجودی ممکن نیست، این محال است که هر چیزی تکوین یابد مگر اینکه یک خلأ فراتر از ماده ممکن باشد. در مورد اجرام آسماني شاهد اين هستيم كه اين اجرام به نحوی پايدار در مدار مشخصي به حركت خود ادامه مي دهند و سيستم منظمي را به وجود مي آورند. مسائلی مورد بحث در علم نجوم را می توان به پنج شاخه تقسیم کرد. از زمانی که انسان پای به این کره خاکی نهاد و در آن سکونت یافت همواره به دنبال یافتن جواب برای حل معماهای خود در مورد سرچشمه و آغاز جهان، هدف خلقت و شگفتیهای آسمان بالای سر خود بوده است.

حسینی واژه گزینی های تیزبینانه و به جا، بکارگیری آریه های ادبی و زیورهای معنایی در کنار گستره های تاریخ شناسی ، آیین مداری کردارهای دینی را از دیگر نمونه های این بهره گیری عنوان کرد. بعدها تصورات لوکرتیوس را پذیرفت و گستره نامتناهی برای عالم تصور کرد. کیهان شناسان جهت تبیین وابستگی عالم و خداوند از راه سلسله مراتب وجودی کیهانی، اصطلاحات ظهور و تجلی را به کار می گیرند. قرآن کتاب علم طبیعی نیست که هر مخترعی از آن چیزی کشف یا کشف خود را بدان مستند کند؛ چنان که کتاب اقتصاد، تاریخ و فلسفه نیز نیست.اگر میگوییم «نجوم در قرآن»، به این معنا نیست که قرآن را کتاب نجوم و هیئت میدانیم؛ بلکه برآنیم تا برخی از اصطلاحات و تعابیر مربوط به علم نجوم که در قرآن آمده است، را بازگو کنیم و شرح و تفسیر دانشمندان درباره آن را بیان و بررسی نماییم و با کمک یافتههای علم نجوم، تفسیر روشنتری از این آیات ارائه دهیم و مطابقت آموزههای قرآن با یافتههای قطعی علوم را بیان کنیم.

د: مشرق و مغرب: این تعبیر در برخی آیات به صورت مفرد (شعراء / 28؛ مزمل/9؛ بقره/ 11و 142 و 177)، در برخی تثنیه (رحمن / 17؛ زخرف / 38) و در بعضی جمع (معارج / 40؛ اعراف / 137؛ صافات / 5) به کار رفته است. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. از ۸۰۰ تاثیری که به او نسبت داده می شود، ۱۰۰ تاثیر به صورت نسخه اصلی از وی باقی مانده است.

دیدگاهتان را بنویسید