علت جنگ ایران و عراق چه بود؟

ایران نیز با آگاهی از ماهیت رفتارهای عراق و تلاش این کشور برای حذف نقش سازمان ملل ، تلاش کرد تا ادامه مذاکرات در نیویورک و تحت نظارت شخص دبیرکل انجام پذیرد، اما پس از دعوت دبیرکل از وزیران خارجه دو کشور، دولت عراق به بهانه اینکه نیویورک شهر بی طرفی برای انجام مذاکرات نیست ، با محل آن مخالفت کرد که موجب تأخیر کار شد و سرانجام ، دبیرکل محل مذاکرات را نیویورک و تاریخ آن را ۳۱ شهریور ۱۳۶۷/ ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۸ اعلام کرد (ولایتی ، ۱۳۸۰ ش ، ۳۴۳ـ ۳۴۸). پس از تصویب قطعنامه ۵۹۸، به دنبال درخواست دولت کویت از آمریکا و شوروی برای حفاظت از نفتکشهای این کشور، که در معرض بیشترین مخاطرات قرار داشت، اولین کاروان از نفتکشهای کویت در ۳۰ تیر ۱۳۶۶ وارد خلیجفارس شد. بااینحال علیرغم عدم درخواست دولت افغانستان از ایران برای کمک و همچنین عدم مقاومت مردم در برابر طالبان، برخی دوست داشتند که مجدداً جمهوری اسلامی را به دام یک درگیری بکشانند. مخالفت دولت عراق برای شرکت در جلسات ، موجب تأخیر در برگزاری آن شد، ولی سرانجام با اعلام آمادگی این کشور و سفر وزیران خارجه به ژنو در ۳ شهریور ۱۳۶۷/ ۲۵ اوت ۱۹۸۸ نخستین دور مذاکرات آغاز شد (همان ، ص ۳۳۴).

در این اوضاع ، امام خمینی (ره ) در نامه ای به مسئولان لشکری و کشوری ، در ۲۵ تیر ۱۳۶۷/ ۱۶ ژوئیه ۱۹۸۸ اعلام کرد باتوجه به ضربات سنگین بر قوای ایران و نامه فرمانده سپاه در ۲ تیر ۱۳۶۷/ ۲۳ ژوئن ۱۹۸۸ و اینکه تهیه مایحتاج نظامی بسیار دشوار است ، و نیز باتوجه به استفاده گسترده دولت عراق از سلاحهای شیمیایی و نبود وسایل خنثی کننده آن و حضور امریکا در خلیج فارس ، قطعنامه ۵۹۸ را می پذیرد (برای متن این نامه رجوع کنید به اعتماد ملی، ۸ مهر ۱۳۸۵، ص ۱ـ۲).پذیرش قطعنامه طی نامه ای با امضای رئیس جمهوری ایران ، در ۲۷ تیر ۱۳۶۷/ ۱۸ ژوئیه ۱۹۸۸ به دبیرکل سازمان ملل تسلیم شد (ولایتی ، ۱۳۸۰ ش ، ص ۲۷۷ـ ۲۷۸). دور جدید مذاکرات در پی سفر نماینده ویژه دبیر کل به بغداد و ارسال نامه های وزیران خارجه ایران و عراق به دبیرکل ، مجدداً در ۲۸ بهمن ۱۳۶۷/ ۱۷ فوریه ۱۹۸۹ در نیویورک ، با حضور وزرای خارجه دو کشور و دبیرکل ، آغاز شد.

ادامه مجادلات در مذاکرات سبب سرخوردگی سازمان ملل شد به گونه ای که گمان می رفت دبیر کل شورای امنیت موضوع مذاکرات را رها کند و این به زیان ایران و به سود عراق بود (همان ، ص ۳۶۲ـ۴۱۰). دو طرف در این مذاکرات توافق کردند ادامه گفتگوها در سطح وزیران ، زیرنظر دبیر کل ، از ۳۱ فروردین ۱۳۶۸/ ۲۰ آوریل ۱۹۸۹ در ژنو برگزار شود (همان ، ص ۴۱۴ـ۴۲۰).در دور جدید مذاکرات در ژنو نیز در حد فاصل اردیبهشت تا آبان ۱۳۶۸/ آوریل تا نوامبر ۱۹۸۹ هیچ پیشرفتی حاصل نشد. ایران در نامه ای به رئیس شورای امنیت ، خواستار تشکیل جلسه فوری برای رسیدگی به این موضوع شد و در ۲۹ تیر ۱۳۶۷/ ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۸ پس از استماع سخنان وزیر امور خارجه ایران و معاون رئیس جمهوری امریکا، در جلسه شماره ۲۸۲۱ شورا، طرح قطعنامه ۶۱۶ به تصویب رسید. سرانجام در نشستی غیررسمی با اعضای شورای امنیت ، تاریخ برقراری آتش بس ۲۹ مرداد ۱۳۶۷/ ۲۰ اوت ۱۹۸۷ اعلام شد (سازمان ملل متحد، ۱۹۸۸، ص ۱۹۳؛ ولایتی ، ۱۳۸۰ش ، ص ۲۹۷ـ ۳۳۱).با وجود دشواری فراوان ، سرانجام در تاریخ مقرر، آتش بس میان دو کشور برقرار شد، اما برای تحکیم آن ، اجرای بند یکم قطعنامه ۵۹۸ مبنی بر عقب نشینی نیروها به مرزهای بین المللی الزامی بود و این امر بدون مذاکرات سیاسی بین دو کشور تحقق نمی یافت .

همچنین سازمان ملل نشان داد در شرایط خاص حاکم بر آتش بس ، تمایل جدی به اجرای قطعنامه ندارد و دست کم فاقد ابزارهای لازم برای اعمال فشار بر عراق و اجرای قطعنامه ۵۹۸ است . وی همچنین خواستار حذف تعیین هیئتی بی طرف برای تحقیق درباره مسئولیت جنگ شد و آن را مانعی بر سر راه صلح دانست و بر تحقق صلحی واقعی و جامع و سریع تأکید ورزید (رجوع کنید به همان ، ص ۵۱ ـ۵۷). هدف وی از این پیشنهادها حل و فصل جامع مشکلات در چارچوپ قطعنامه ۵۹۸ بود؛ شامل عقب نشینی نیروها و آزادی و استرداد کامل اسرای جنگی طی دو ماه پس از انعقاد توافقنامه جامع ، با این شرط که ایران حاکمیت کامل عراق بر اروندرود را در ازای حق کشتی رانی تا خط تالوگ یا داوری بپذیرد. دبیرکل نیز تلویحاً به شکست مذاکرات اشاره و اعلام کرد که غلبه بر مشکلات و موانع موجود، جز با عزم جدّی دو طرف مذاکره میسر نخواهد شد (همان ، ص ۴۲۳ـ ۴۴۵).اما به رغم شکست مذاکرات ، در صحنه بین المللی ، صلح طلبی ایران در مقابل کارشکنیهای عراق آشکار شد.

دیدگاهتان را بنویسید